Kintsugi: jak naprawiać ceramikę złotem

Masz w domu miskę, filiżankę lub wazon, który się rozbił, i zastanawiasz się nad złotymi pęknięciami widocznymi na zdjęciach naprawionej ceramiki? To właśnie kintsugi i to coś znacznie więcej niż szybkie sklejenie. W tym przewodniku przyjrzymy się, skąd wywodzi się ta technika, jakie materiały są do niej potrzebne, oraz jak konserwator z muzeum LACMA sam przeszedł przez cały proces, krok po kroku.

Nie zajmiemy się tutaj zwykłym czyszczeniem ceramiki ani dokładnym omówieniem filozofii wabi-sabi, ale po drodze znajdziesz linki do obu tych tematów, jeśli zechcesz dowiedzieć się więcej.

Czym jest kintsugi?

Krótko mówiąc, kintsugi to japońska sztuka łączenia pękniętej ceramiki za pomocą lakieru urushi, posypywanego lub mieszanego z proszkiem złota, srebra albo platyny, dzięki czemu pęknięcie staje się widoczną częścią historii przedmiotu, zamiast czymś, co trzeba ukrywać. Metoda ta przypomina technikę maki-e, a słowo kintsugi oznacza po japońsku złote połączenie. Nazywana jest również kintsukuroi, czyli złotą naprawą.

Zamiast wyrzucać pękniętą miskę czy filiżankę, pęknięcie podkreśla się złotą linią, dzięki czemu przedmiot może dalej opowiadać swoją historię.

Historia i idea stojąca za kintsugi

Kintsugi było ściśle związane z ceramiką używaną podczas japońskiej ceremonii parzenia herbaty, chanoyu. Jedna z teorii dotyczących pochodzenia tej techniki wskazuje na szoguna Ashikagę Yoshimasę, który pod koniec XV wieku wysłał uszkodzoną chińską czarkę do Chin w celu naprawy. Czarka wróciła złożona prostymi metalowymi zszywkami, co podobno skłoniło japońskich rzemieślników do poszukiwania piękniejszego rozwiązania. Kolekcjonerzy byli tak zachwyceni złotymi naprawami, że niektórych oskarżano nawet o celowe rozbijanie cennej ceramiki, tylko po to, by móc ją naprawić złotymi szwami.

Technika ta nie była stosowana wyłącznie do japońskiej ceramiki. Wykorzystywano ją również do naprawy wyrobów z Chin, Wietnamu i Korei. W Japonii kintsugi zyskało popularność w XVI wieku jako sposób na naprawę naczyń zamiast ich wyrzucania.

Jako filozofia, kintsugi traktuje pęknięcie i naprawę jako część historii przedmiotu, a nie coś, co należy ukrywać. Ta idea przypomina japońską filozofię wabi-sabi, która obejmuje akceptację niedoskonałości. Więcej na ten temat przeczytasz w naszym artykule o wabi-sabi. Kintsugi można też łączyć z mushin, filozofią braku przywiązania i akceptacji zmiany. Dziś kintsugi i pokrewne techniki naprawy można oglądać między innymi na wystawach w Freer Gallery w ramach Smithsonian, w Metropolitan Museum of Art oraz w Herbert F. Johnson Museum of Art, a współcześni artyści nadal rozwijają tę technikę. Amerykański artysta Victor Solomon w 2020 roku naprawił pękniętą boisko do koszykówki w Los Angeles za pomocą żywicy zmieszanej ze złotym pyłem.

Materiały i trzy rodzaje napraw

Tradycyjna metoda opiera się na urushi, japońskim lakierze wytwarzanym z soku drzewa urushi, które rośnie głównie w Chinach, Korei i Japonii. Istnieje kilka odmian urushi, w zależności od tego, do czego są wykorzystywane w procesie.

Naprawiony przedmiot odpoczywa w pomieszczeniu zwanym furo, co po japońsku znaczy łaźnia, gdzie wilgotność utrzymuje się na wysokim poziomie, podczas gdy lakier twardnieje. Tradycyjnie używano drewnianej szafki z miskami ciepłej wody, choć dziś stosuje się też grube pudła kartonowe lub duże pojemniki z ryżem, fasolą czy piaskiem.

Wyróżnia się trzy główne rodzaje naprawy. Metoda szczelinowa łączy fragmenty za pomocą złotego pyłu i żywicy lub lakieru z minimalnym nakładaniem się elementów. W metodzie uzupełniania brakujący fragment zastępuje się w całości złotem lub mieszanką złota i lakieru. Natomiast w metodzie łączenia krzyżowego brakujący kawałek zastępuje się podobnym, lecz niepasującym idealnie skorupą, co tworzy efekt patchworku.

Jak to wygląda krok po kroku

Muzeum LACMA opisało, jak konserwatorka obiektów Abigail Duckor ćwiczyła technikę kintsugi razem z praktykantką. Ten proces dobrze pokazuje, ile pracy i czasu wymaga ta technika.

1. Miskę rozbito na potrzeby ćwiczenia, owijając ją w ręcznik, wkładając do plastikowej torby i delikatnie uderzając młotkiem.
2. Fragmenty skleja się odwracalnym klejem, segment po segmencie, tak aby żaden skorupa nie została przypadkowo wykluczona po drodze.
3. Ubytki wypełniono dwuskładnikową szpachlą epoksydową, wygładzono wodą przed utwardzeniem, a następnie oszlifowano papierem ściernym.
4. Urushi nanoszono równą linią wzdłuż połączeń.
5. Miska trafiła do komory wilgotnościowej, czyli zamkniętej skrzyni z wilgotnym bawełnianym ręcznikiem, aby lakier mógł stwardnieć.
6. Metalowy pył nakładano pędzelkiem, gdy lakier był jeszcze miękki. Zwykle używa się pyłu złotego, ale tutaj zastosowano pył mosiężny, ponieważ złoto jest znacznie droższe i niekonieczne do ćwiczenia.
7. Miska wróciła do komory wilgotnościowej na kolejny tydzień, a nadmiar pyłu usunięto, zanim lakier całkowicie stwardniał.
8. Na koniec połączenia wypolerowano małą kulką z jedwabnej wełny, aby metal nabrał połysku.

W tradycyjnym procesie urushi stosuje się razem z pastą ryżową jako klejem, ale konserwatorzy z LACMA użyli samego urushi na liniach, aby uzyskać wygląd podobny do klasycznej techniki.

Uważaj na lakier i bądź realistą, jeśli chodzi o czas

Praca z urushi nie jest bezpieczna. Lakier ten jest toksyczny, należy do tej samej rodziny co sumak jadowity i może podrażniać skórę oraz gardło u osób wrażliwych. Substancja urushiol, obecna w chińskim drzewie lakowym, u większości ludzi wywołuje alergiczną wysypkę skórną przy kontakcie. Nie jest to więc coś, w co warto wchodzić bez przygotowania i znajomości konsekwencji.

To również nie jest technika, której nauczysz się w jedno popołudnie. Według LACMA, aby zostać mistrzem kintsugi, potrzeba całego życia. Dlatego konserwatorzy muzealni nie stosują kintsugi do większości obiektów w swoich kolekcjach. Ich zabiegi muszą być odwracalne i wiernie oddawać pierwotny wygląd przedmiotu, czego widoczna, trwała złota naprawa nie umożliwia.

Pokrewne techniki naprawy ceramiki

Kintsugi to nie jedyny sposób na widoczne łączenie uszkodzonej ceramiki. Yobitsugi wykorzystuje fragmenty z wyraźnie różnych przedmiotów, tworząc coś w rodzaju patchworku, na przykład kawałki niebieskiego talerza osadzone w białym. Tomotsugi natomiast łączy fragmenty podobnych przedmiotów, na przykład dwóch identycznych talerzy, które obie się stłukły.

Inną, znacznie starszą metodą jest naprawa za pomocą metalowych klamer. Po obu stronach pęknięcia wierci się małe otwory, a następnie wygina metalowe klamry, które spinają fragmenty razem. Technikę tę stosowano w wielu miejscach na świecie, między innymi w Chinach, Europie i Ameryce Południowej, i to właśnie ona zainspirowała powstanie kintsugi, gdy chińska filiżanka do herbaty wróciła do Japonii naprawiona właśnie takimi klamrami.

Ceramika z historią w Twoim domu

Niezależnie od tego, czy sam spróbujesz kintsugi, czy tylko inspirujesz się tą ideą, chodzi o jedno: pęknięcie nie musi oznaczać końca miski czy wazonu. Wystaw naprawiony przedmiot na widok jako pamiątkę, zamiast go chować, i pozwól mu opowiadać własną historię.

Jeśli chcesz zacząć od ceramiki, która już ma charakter, dobrym pomysłem jest wybieranie elementów, gdzie każda część nieco się różni od pozostałych. Dzięki temu łatwiej żyć z drobnymi nierównościami, a ewentualna przyszła naprawa naturalnie wpisze się w cały wygląd. Zainspiruj się naszymi wazonami ceramicznymi i miskami ceramicznymi. Jeśli chcesz zadbać o swoją ceramikę na co dzień, przeczytaj także artykuł o tym, jak czyścić ceramikę.

Najczęściej zadawane pytania

Czym jest kintsugi?

Kintsugi to japońska sztuka naprawy uszkodzonej ceramiki poprzez pokrywanie pęknięć lakierem urushi, posypanym lub zmieszanym z proszkiem złota, srebra albo platyny, dzięki czemu naprawa staje się widoczna, zamiast być ukrytą.

Co oznacza kintsugi?

Słowo kintsugi oznacza po japońsku złote połączenie. Technikę nazywa się też kintsukuroi, co znaczy złota naprawa.

Jak wykonuje się kintsugi?

W tradycyjnej metodzie lakier urushi nakłada się wzdłuż miejsc łączenia fragmentów, a następnie, dopóki lakier jest jeszcze miękki, posypuje się go metalicznym proszkiem. Przedmiot odpoczywa potem w komorze wilgotnościowej, zanim połączenia zostaną wypolerowane jedwabną wełną.

Ile czasu zajmuje kintsugi?

Naprawa trwa zazwyczaj od dwóch dni do dwóch tygodni w komorze wilgotnościowej, podczas gdy lakier twardnieje, a według muzeum LACMA zostanie mistrzem kintsugi to praca na całe życie.

Czy lakier urushi jest trujący?

Tak, urushi jest trujący i należy do tej samej rodziny roślin co sumak jadowity. Substancja urushiol może u większości osób wywołać alergiczną wysypkę skórną po kontakcie ze skórą, a u osób wrażliwych podrażnia skórę i gardło.

Jaka jest różnica między kintsugi a wabi-sabi?

Kintsugi to konkretna technika naprawy z użyciem lakieru i metalicznego proszku, natomiast wabi-sabi to szersza japońska filozofia, która obejmuje to, co niedoskonałe i ulotne. Więcej o wabi-sabi przeczytasz w naszym osobnym artykule na ten temat.

Podsumowanie

Kintsugi polega na tym, by uczynić pęknięcie widoczną częścią historii ceramiki za pomocą lakieru urushi i metalicznego proszku. Technika wymaga cierpliwości, wielu etapów pracy oraz respektu wobec toksyczności lakieru, ale efektem jest ceramika, która nosi swoją przeszłość z dumą, zamiast ją ukrywać.

Przeczytaj także

• Wabi-sabi: piękno w niedoskonałości
• Jak czyścić ceramikę? Malowanie ręczne, glazura i codzienna pielęgnacja
• Ceramika w domu: dlaczego ręcznie robiona jest lepsza
• Japandi: japoński spokój spotyka nordycką prostotę
• Mechacenie się na pledach: dlaczego się pojawia i jak je usunąć