Kicz: czym jest i jak go wykorzystać?

Na pewno znasz to uczucie: widzisz kulę disco, porcelanowego pieska z wielkimi oczami albo świecznik w kształcie jedzenia i nie możesz powstrzymać uśmiechu. To nie dlatego, że dana rzecz jest ładna w tradycyjnym sensie, ale dlatego, że jest tak bezwstydnie sobą. I tu właśnie wkracza słowo kicz, które jest znacznie bardziej wielowymiarowe, niż się wydaje.

Krótka odpowiedź: czym jest kicz?

Kicz to styl obejmujący masowo produkowaną sztukę lub design, który wykorzystuje symbole kulturowe rozpoznawalne od razu. Określenie to często używane jest pejoratywnie, na opisanie wyrazu artystycznego o niskiej jakości estetycznej, ale wcale nie musi tak być. Jako wyraz artystyczny kicz może być też świadomym i ironicznym użyciem przepychu w formie, a wtedy nagle staje się stylem, który możesz wybrać z dumą, zamiast wyrokiem na temat Twojego gustu.

Słowo i historia kryjąca się za kiczem

Słowo kicz to zapożyczenie z niemieckiego lub jidysz, kitschen, oznaczającego zgarnianie śmieci. Jako termin kicz pojawił się na rynkach sztuki w Monachium w latach 60. i 70. XIX wieku, gdzie określano nim tanie, popularne i łatwo zbywalne obrazy i szkice. W książce Das Buch vom Kitsch z 1936 roku Hans Reimann nazwał go fachowym określeniem, które narodziło się w pracowni malarskiej.

Kicz postrzegany jest jako zjawisko nowoczesne, związane z rewolucją przemysłową, urbanizacją, masową produkcją oraz nowymi materiałami i mediami, takimi jak plastik, radio i telewizja. W pierwszej połowie XX wieku słowem tym określano masowo produkowane produkty popkultury pozbawione artystycznej głębi, a filozof Theodor W. Adorno ze szkoły frankfurckiej uważał kulturę masową za niebezpieczną i ogłupiającą.

Od czasu powstania pop-artu w latach 50. XX wieku kicz zyskał nowy status. Dziś słowo to bywa używane świadomie ironicznie, z humorem albo całkiem szczerze, a nazwanie czegoś kiczem wciąż często ma wydźwięk pejoratywny, ale wcale nie zawsze. Pomyśl choćby o popularnych obrazach psów grających w pokera: są przewrotne i dziwaczne, a jednak nie wydają się obraźliwe.

Co sprawia, że coś jest kiczem?

Czeski filozof Tomáš Kulka w książce Kitsch and Art formułuje trzy warunki, jakie musi spełniać coś, by uznać to za kicz. Motyw musi być piękny lub silnie emocjonalny, musi być rozpoznawalny natychmiast i bez wysiłku, a jednocześnie nie może znacząco wzbogacać naszych skojarzeń z tym motywem. Innymi słowy: nie musisz się zastanawiać, żeby zrozumieć, co widzisz, a trafia to prosto w serce, bez żadnych okrężnych dróg.

Typowe przykłady to ogrodowe skrzaty, ilustracje na pudełkach po pizzy czy pamiątki w postaci figurki Małej Syrenki. Większość pamiątek to właśnie masowo produkowane ozdoby sprzedawane turystom, i często są kiczem, bo wykorzystują znany symbol w taniej i łatwo rozpoznawalnej wersji.

Duński dziennikarz kulturalny Asger Liebst rozróżnia między kiczem a neo-kiczem. Kicz to klasyczny zły gust, jak ogrodowe skrzaty czy ilustracje na pudełkach po pizzy, podczas gdy neo-kicz to kultura, która kiedyś była nowatorska i radykalna, ale dziś wyszła z mody na potęgę, jak funkcjonalistyczne bloki mieszkalne w miejscach takich jak Høje Gladsaxe. Pokazuje to, że kicz nie zawsze był czymś niepoważnym. Czasem to po prostu czas sam uczynił coś kiczem.

Kicz czy camp: na czym polega różnica?

Kicz i camp są do siebie podobne, bo oba zawierają w sobie ironię i przepych, ale mają różne korzenie i zasadniczo różnią się poziomem samoświadomości. Oto najważniejsze różnice:

Amerykańska pisarka Susan Sontag opisała camp w eseju Notes on Camp w 1964 roku i od tego czasu pojęcie to funkcjonuje obok kiczu. Kiedy urządzasz wnętrze, możesz spokojnie łączyć oba style, ale warto wiedzieć, o co Ci chodzi: o szczerą radość płynącą z kiczu czy o świadomą zabawę campem.

Kicz po duńsku: fiduskunst i trommesalsbilleder

W Danii mamy swoje własne określenie na kicz: fiduskunst. Oznacza ono coś, co udaje sztukę, ale jest wykonane w łatwy sposób i zwykle sprzedawane stosunkowo tanio w dużych ilościach. Fiduskunst nazywa się też "obrazami z Trommelsalen", od nazwy ulicy Trommelsalen w Kopenhadze, gdzie około 1900 roku sprzedawano kiepską sztukę.

Pamiątka to kolejny klasyczny duński sposób na kicz. Pamiątka to przedmiot upamiętniający jakieś miejsce, wydarzenie lub przeżycie, a większość pamiątek to masowo produkowane ozdoby sprzedawane turystom. Typową duńską pamiątką może być mała figurka Małej Syrenki i jest ona dobrym przykładem tego, jak kicz potrafi wydawać się nieco głupi, a jednocześnie trafiać w coś autentycznego w naszym stosunku do miejsca czy doświadczenia.

Kicz w aranżacji wnętrz

Jako styl w aranżacji wnętrz kicz polega na tym, że meble i inne przedmioty w domu niekoniecznie muszą ze sobą harmonizować ani pasować do otoczenia. Zamiast sprawiać wrażenie spójnej, dopracowanej całości, dom skupia się na wartości lub cechach pojedynczego przedmiotu. Rzeczy mają prawo zająć swoje miejsce i mówić same za siebie, nawet jeśli nie mówią tym samym językiem co sąsiad na półce.

To oznacza, że możesz postawić figurkę z porcelany obok czegoś zupełnie innego, bez potrzeby, by miało to sens w ramach większego planu. Kula dyskotekowa w oknie spokojnie może stać sama i rzucać światło po salonie, nawet jeśli reszta pomieszczenia jest spokojna i prosta. A świecznik w kształcie jedzenia, na przykład ceramiczny świecznik w kształcie sardynki, może być tym, co sprawi, że ktoś zatrzyma się i uśmiechnie, siadając do stołu.

To właśnie szczera radość z pojedynczej rzeczy sprawia, że kicz staje się samodzielnym stylem, a nie tylko bałaganem w aranżacji. Wybierasz rzeczy, bo do Ciebie przemawiają, a nie dlatego, że pasują do jakiegoś schematu.

Jak świadomie wykorzystać kicz

• Wybieraj rzeczy, które sama lubisz i na które miło Ci patrzeć, zamiast kierować się trendami.
• Grupuj rzeczy zamiast rozpraszać je cienko po całym domu. Półka lub kącik z kilkoma elementami kiczu zebranymi razem daje więcej mocy niż pojedyncze, rozproszone przedmioty.
• Daj rzeczom spokojne tło. Im bardziej szalony jest przedmiot, tym lepiej zniesie miejsce, gdzie ściana lub półka za nim jest prosta.
• Niech humor będzie widoczny. Kicz działa najlepiej, gdy wyraźnie widać, że sama bawisz się tą konwencją.

Jeśli chcesz pójść jeszcze dalej i wypełnić cały dom kolorami, wzorami i przedmiotami, przeczytaj więcej w artykule o maksymalizmie i dopaminowym wystroju wnętrz, gdzie więcej naprawdę znaczy więcej.

Najczęściej zadawane pytania

Czym jest kicz?

Kicz to styl oparty na masowo produkowanej sztuce lub designie, wykorzystujący kulturowe symbole, które rozpoznajemy natychmiast.

Co oznacza słowo "kiczowaty"?

Kiczowaty to przymiotnik używany do opisania czegoś w tym stylu: przepychowego, łatwo rozpoznawalnego i często nieco sentymentalnego lub zabawnego w wyrazie.

Czy kicz to to samo co zły gust?

Niekoniecznie. Słowo to jest często używane pejoratywnie w odniesieniu do niskiej jakości estetycznej, ale kicz może też być świadomym i ironicznym użyciem przepychowego języka form, które wybierasz z radością.

Jaka jest różnica między kiczem a campem?

Camp jest świadomy własnej sztuczności i ma korzenie w queerowej wrażliwości, podczas gdy kicz zazwyczaj jest szczery i wywodzi się z masowo produkowanej sztuki oraz kultury popularnej.

Jakie są przykłady kiczu?

Klasycznymi przykładami są krasnale ogrodowe, ilustracje na kartonach po pizzy czy pamiątki, takie jak figurka Małej Syrenki.

Jak wykorzystać kicz w aranżacji wnętrz?

Skup uwagę na pojedynczym przedmiocie zamiast na całości, zestawiaj rzeczy w grupy, zapewnij im spokojne tło i pozwól, by humor był wyraźnie widoczny.

Podsumowanie

Kicz to masowo produkowana sztuka lub design z rozpoznawalnymi symbolami kulturowymi, a samo słowo bywa używane zarówno z przekąsem, jak i z dużą dozą sympatii. Różnica między kiczem a campem polega na świadomości własnej sztuczności, podczas gdy duńska sztuka ludowa i pamiątki pokazują, że kicz od zawsze miał swoje miejsce w naszej kulturze. W aranżacji wnętrz kicz polega na tym, by dać pojedynczemu przedmiotowi szansę zabłysnąć, niezależnie od tego, czy jest to figurka z porcelany, kula dyskotekowa czy świecznik w kształcie jedzenia.

Przeczytaj także

• Ozdoby i figurki: charakter na półce
• Kule dyskotekowe jako element wystroju: gdy impreza spotyka wnętrze
• Jak ustawić półkę z charakterem
• Komplety do soli i pieprzu: najzabawniejsze do Twojej kuchni
• Design Memphis: kolory, kształty i jak je wykorzystać
• Pop art we wnętrzach: jak wykorzystać ten styl
• Mid century modern: styl i jak go zastosować