Zajączek wielkanocny: historia zająca znoszącego wielkanocne jajka

Gdy dzieciaki budzą się w wielkanocny poranek i znajdują kolorowe jajka ukryte w ogrodzie albo na kanapie, rzadko same zastanawiają się nad logiką tej tradycji. Za to rodzice owszem, bo dlaczego właściwie to zając biega z jajkami? Odpowiedź tkwi w niemieckich wierzeniach ludowych, a cała historia łączy w sobie zarówno pewną wiedzę ze starych źródeł, jak i teorie, które z czasem zostały podkoloryzowane.

Poniżej znajdziesz całą historię zajączka wielkanocnego, od najwcześniejszego spisanego opisu aż po jego drogę do duńskich ogrodów.

Zajączek wielkanocny w skrócie: od niemieckiego zwyczaju do duńskiej tradycji wielkanocnej

Zajączek wielkanocny to postać z folkloru i symbol Wielkanocy, który przynosi dzieciom pisanki. Postać wywodzi się od niemieckich luteran i podobnie jak święty Mikołaj, zajączek pierwotnie oceniał, czy dzieci były grzeczne czy niegrzeczne. Te, które zachowywały się dobrze, dostawały w nagrodę cukrowe jajka.

Jeden z najwcześniejszych znanych opisów zajączka wielkanocnego znajduje się w rozprawie De ovis paschalibus (O jajkach wielkanocnych) z 1682 roku. W Danii o zajączku nie wiedziano aż do początku XX wieku, a zwyczaj zakorzenił się najpierw w regionach pozostających pod niemieckim wpływem kulturowym. Dziś zajączek wielkanocny chowa jajka, których szukają dzieci, i na stałe wpisał się w duńską Wielkanoc.

Niemieckie korzenie: od rozprawy lekarskiej do powszechnej tradycji

Trudno określić dokładnie, kiedy powstał zajączek wielkanocny, ale jedno z najstarszych źródeł pisanych to rozprawa De ovis paschalibus, napisana przez lekarza Johannesa Richiera u profesora Georga Francka von Franckenaua w Heidelbergu w 1682 roku. Tekst opisuje zwyczaj panujący w części Niemiec i w Alzacji, gdzie wielkanocny zając znosi jajka i chowa je w ogrodzie, w trawie i krzakach, a dzieci ich szukają.

Zajączek wielkanocny to postać o wychowawczym charakterze, zakorzeniona w niemieckim protestantyzmie. Podobnie jak święty Mikołaj pilnuje zachowania dzieci, tak zajączek pierwotnie obserwował, kto był grzeczny, i rozdawał takim dzieciom cukrowe jajka.

W XIX wieku zajączek naprawdę zyskał popularność w Europie. Kartki wielkanocne, zabawki i książki rozpowszechniły obraz zająca znoszącego jajka, a gdy cukier z buraków cukrowych stał się tani, większość ludzi mogła nagle pozwolić sobie na czekoladowe zajączki i jajka. Jednocześnie niemieccy emigranci przenieśli ten zwyczaj do Wielkiej Brytanii i Ameryki Północnej, gdzie przekształcił się w Easter Bunny. Po niemiecku postać ta nadal nazywa się Osterhase.

Dlaczego zajączek z jajkami: wyjaśnienia, a nie jedna prawda

Ani zając, ani jajko nie zostały wybrane na symbol Wielkanocy przypadkowo, istnieje jednak kilka wyjaśnień tego powiązania i żadne z nich nie zostało ostatecznie potwierdzone. W północno-zachodnioeuropejskich wierzeniach ludowych to zresztą zając, a nie królik, przynosi jajka.

Zarówno zając, jak i jajko uchodziły za symbole płodności, więc połączenie ich miało sens. Jajka wiązano z Wielkanocą także dlatego, że w okresie postu nie wolno było ich jeść, a aż do końca XIX wieku kury w ogóle nie znosiły jaj w zimnych i ciemnych miesiącach zimowych. Gdy nadchodziła wiosna i kury znów zaczynały znosić jajka, zbiegało się to w czasie z pojawianiem się nowo narodzonych zajączków, kolejnej oznaki wiosny.

Jedno z wyjaśnień mówi, że katolicy w Niemczech nie jedli jajek podczas postu i dlatego mieli ich mnóstwo na Wielkanoc, podczas gdy protestanci, którzy również jedli wielkanocne jajka, potrzebowali jakiegoś wytłumaczenia i wymyślili zajączka wielkanocnego. Inne wyjaśnienie wskazuje, że zające po prostu często pojawiały się w ogrodach wiosną, więc naturalnie kojarzono je z pochodzeniem kolorowych jajek. Zajęcze legowisko w trawie przypomina też gniazdo czajki, które również ukryte jest w trawie wiosną. To raczej prawdopodobne wyjaśnienia niż udokumentowane fakty.

Mit o bogini Eostre: teoria bez potwierdzenia

Powszechnie przytaczane wyjaśnienie mówi, że zając był świętym zwierzęciem anglosaskiej bogini Eostre, a zajączek wielkanocny jest w gruncie rzeczy pozostałością dawnego kultu bogini. Związek między Wielkanocą a boginią po raz pierwszy wysunął Jacob Grimm w 1835 roku, a w 1874 roku Adolf Holtzmann rozwinął tę ideę, sugerując, że to właśnie zając mógł być jej świętym zwierzęciem.

Problem w tym, że nic nie potwierdza tego związku. Według The Oxford Dictionary of English Folklore nie ma na to żadnego dowodu, a Beda, jedyny znany pisarz, który w ogóle wspomina o Eostre, nie łączy jej z żadnym zwierzęciem. Często powtarzana legenda, jakoby Eostre zamieniła ptaka w zająca, który nadal znosił jajka, sięga dopiero 1883 roku, czyli czasów dużo późniejszych niż te, w których miała żyć Eostre. Innymi słowy, historia o Eostre i zającu to późniejszy wymysł, a nie starodawna prawda.

Zajączek wielkanocny w Danii: od Jutlandii Południowej po cały kraj

Zajączek wielkanocny trafił do Danii z Niemiec na początku XX wieku. Początkowo postać ta była znana tylko w tych częściach Jutlandii Południowej i środowiskach pozostających pod wpływem niemieckiej kultury, podczas gdy reszta kraju trzymała się własnych tradycji.

O ile w Niemczech to zajączek wielkanocny, także jako czekoladowa figurka, odgrywał główną rolę, o tyle w Danii tradycyjnie dominowały czekoladowe jajka. Zając jednak z czasem zyskał popularność i u nas, między innymi za sprawą supermarketów o niemieckich korzeniach, które sprzedawały czekoladowe zające obok jajek. Dopiero między latami 50. a 60. XX wieku duńskie rodziny na dobre zaczęły chować jajka w ogrodzie lub innych miejscach, by dzieci mogły je znaleźć, a w nowym tysiącleciu zajączek wielkanocny stał się stałym elementem duńskich obchodów Wielkanocy, wyraźnie inspirowanym zarówno wzorcami niemieckimi, jak i amerykańskimi.

Kto przynosi pisanki w innych krajach?

Zając to zdecydowanie nie jedyne stworzenie, które otrzymało zaszczytne zadanie przynoszenia pisanek. Na całym świecie różne zwierzęta i postacie zajmowały się tym obowiązkiem:

• W niektórych częściach Szwajcarii, aż do XIX wieku, jajka przynosiła kukułka.
• W niektórych częściach Westfalii robił to lis.
• W Turyngii zajmował się tym bocian.
• W Czechach robił to kogut.
• Gdzieniegdzie wierzono, że dzwony kościelne w Wielki Czwartek odlatują do Rzymu, a w noc wielkanocną wracają, przynosząc ze sobą jajka.
• W Finlandii jajka przynosi wielkanocny kogucik.
• W Australii od lat 70. XX wieku obok zajączka wielkanocnego pojawia się wielkanocny bilby, który ma zwracać uwagę na los tego zagrożonego torbacza.

Na całym świecie to różne zwierzęta i postacie tradycyjnie przynoszą wielkanocne jajka.

Zajączek wielkanocny w naszych domach dzisiaj

Dziś rola zajączka wielkanocnego jako sędziego oceniającego grzeczne i niegrzeczne dzieci jest niemal zapomniana, ale prezenty wciąż zostały. Zając przynosi dzieciom cukierkowe jajka, a w wielu domach chowa też jedno lub kilka jajek wielkanocnym porankiem, które dzieci odnajdują zaraz po przebudzeniu. To, jak bardzo zając angażuje się w prawdziwe poszukiwanie jajek w ogrodzie, zależy od każdej rodziny z osobna, ale sama zasada, że coś trzeba znaleźć, powtarza się w wielu domach.

Gotowane jajka na wielkanocny poranek nabiorą jeszcze więcej uroku w kieliszku w kształcie zwierzątka, na przykład kieliszku Leopard albo kieliszku Søpapegøje, oba wykonane z kamionki marki Quail, gdzie wszystkie produkty są osobiście wybierane przez Dinnę.

Najczęściej zadawane pytania

Skąd wziął się wielkanocny zajączek?

Wielkanocny zajączek wywodzi się od niemieckich luteranów, a jeden z najwcześniejszych znanych opisów znajduje się w rozprawie De ovis paschalibus z 1682 roku.

Dlaczego zajączek przynosi jajka?

Zarówno zając, jak i jajko uchodziły za symbole płodności, a jajka dodatkowo kojarzono z Wielkanocą, bo były zakazane podczas postu i rzadko dostępne zimą. Zajęcze młode i świeżo zniesione jajka postrzegano też jako zwiastuny wiosny.

Kiedy wielkanocny zajączek pojawił się w Danii?

Wielkanocny zajączek trafił do Danii z Niemiec na początku XX wieku i był znany najpierw w Sønderjylland oraz w środowiskach pod wpływem niemieckiej kultury.

Czy zając był zwierzęciem bogini Eostre?

Ten związek zaproponowali Jacob Grimm w 1835 roku i Adolf Holtzmann w 1874 roku, ale według The Oxford Dictionary of English Folklore brak na to dowodów.

Czy wielkanocny zajączek to zając czy królik?

W północno zachodnioeuropejskich wierzeniach ludowych chodzi o zająca, nie królika. Po niemiecku postać nazywa się Osterhase, a gdy zwyczaj dotarł do krajów anglojęzycznych, przekształcił się w Easter Bunny.

Kto przynosi pisanki w innych krajach?

Były to między innymi kukułka w Szwajcarii, lis w Westfalii, bocian w Turyngii i kogut w Czechach. W Finlandii mamy wielkanocnego koguta, a w Australii od lat 70. XX wieku, obok zająca, funkcjonuje też wielkanocny bilby.

Podsumowanie

Wielkanocny zajączek zaczął swoją historię jako niemiecki zwyczaj, znany z rozprawy z 1682 roku, w której zając znosił jajka dla dzieci w ogrodzie. Opowieść o zającu jako zwierzęciu bogini Eostre to późniejsza teoria bez pewnych dowodów, podczas gdy niemieckie pochodzenie i droga przez XIX wieczne kartki wielkanocne oraz czekoladę są dużo lepiej udokumentowane. W Danii zajączek pojawił się na początku XX wieku i dziś jest stałym elementem Wielkanocy, w czasie której chowa jajka dla dzieci na wielkanocny poranek.

Przeczytaj także

• Wielkanocny stół i dekoracje: żółte barwy, jajka i wiosenne kwiaty
• Ceramiczne kieliszki na jajka: zacznij dzień ze stylem
• Quail Ceramics: poznaj markę stojącą za popularnymi figurkami zwierząt
• Pomysły na prezenty wielkanocne dla dorosłych i dzieci w każdej cenie
• Gaik wielkanocny: wycinanka, wierszyk i zasady krok po kroku
• Polowanie na jajka: jak zorganizować je na Wielkanoc